Gas radón en Galicia: un risco invisible que podemos controlar desde a arquitectura

O gas radón é invisible, non ten recendo nin sabor e pode estar presente nas nosas vivendas sen que sexamos conscientes diso. En Galicia adquire unha especial importancia debido ás características xeolóxicas do noso territorio e, particularmente, á abundancia de terreos graníticos.

A boa nova é que o radón se pode medir e que existen solucións construtivas eficaces tanto para evitar a súa entrada en edificios de nova construción como para reducir a súa concentración en vivendas existentes.

Que é o gas radón?

O radón é un gas radioactivo de orixe natural que se xera pola desintegración do uranio presente nas rochas e no terreo.

Desde o subsolo pode desprazarse a través de poros, fendas e fisuras e alcanzar a superficie. Ao aire libre dilúese rapidamente e normalmente non representa un problema. A situación cambia cando penetra nun espazo pechado, onde pode acumularse e alcanzar concentracións elevadas.

Nos edificios, a principal fonte de radón adoita ser precisamente o terreo sobre o que están construídos. Pode penetrar a través de fendas das soleiras, xuntas construtivas, encontros entre muros e chans, pasos de instalacións, cámaras sanitarias ou elementos en contacto co terreo.

Por que o radón é especialmente importante en Galicia?

Galicia presenta unhas condicións xeolóxicas especialmente favorables para a xeración de radón. Unha parte importante do noso territorio aséntase sobre formacións graníticas, rochas que poden presentar concentracións naturais de uranio superiores ás doutros tipos de terreo.

Segundo o Instituto Galego da Vivenda e Solo, aproximadamente un 70 % da superficie de Galicia presenta risco de concentracións elevadas de radón, destacando especialmente as provincias de Ourense e Pontevedra. A cartografía do Consejo de Seguridad Nuclear confirma igualmente a elevada presenza de zonas de actuación prioritaria na nosa comunidade.

Isto non significa que todas as vivendas construídas sobre granito teñan necesariamente concentracións elevadas. Dúas vivendas moi próximas poden presentar valores diferentes dependendo do terreo, do seu sistema construtivo, da estanqueidade da planta en contacto co chan e da súa ventilación.

Por iso, cando queremos coñecer a situación real dunha vivenda existente, a medición é a ferramenta fundamental.

Que consecuencias pode ter para a saúde?

O problema non é unha exposición puntual, senón permanecer durante longos períodos en espazos pechados con concentracións elevadas.

A Organización Mundial da Saúde considera o radón unha das principais causas de cancro de pulmón. Os estudos epidemiolóxicos indican que o risco aumenta aproximadamente un 16 % por cada incremento de 100 Bq/m³ na concentración media de radón a longo prazo.

O risco é especialmente elevado cando se combina co consumo de tabaco, debido ao efecto conxunto de ambos os factores.

Por este motivo, o radón non debe entenderse unicamente como unha cuestión construtiva. É tamén un problema de calidade do aire interior e de saúde pública.

Como podo saber se hai radón na miña vivenda?

O primeiro paso nunha vivenda existente é medir.

A concentración exprésase en becquerelios por metro cúbico de aire (Bq/m³). O Código Técnico de la Edificación establece en España un nivel de referencia de 300 Bq/m³ como concentración media anual nos locais habitables.

A medición pode realizarse mediante pequenos detectores colocados durante un período prolongado nas estancias máis representativas, especialmente en plantas baixas e espazos en contacto co terreo.

A ubicación dunha vivenda dentro dunha zona de potencial elevado de radón indica que existe unha maior probabilidade, pero o mapa non substitúe unha medición realizada no propio edificio.

Pódese solucionar unha vivenda con radón?

Si.

Existen diferentes solucións e a máis adecuada dependerá da concentración existente, de como estea construída a vivenda e da relación do edificio co terreo.

Entre as medidas habituais atópanse:

• selar fendas, xuntas e pasos de instalacións que poidan constituír vías de entrada;
• colocar barreiras ou membranas específicas de protección fronte ao radón;
• ventilar cámaras sanitarias ou espazos situados baixo a vivenda;
• mellorar determinados sistemas de ventilación;
• crear sistemas de despresurización baixo a soleira que recollan o gas procedente do terreo e o evacúen directamente ao exterior.

En vivendas existentes con concentracións importantes, a despresurización do terreo pode resultar especialmente eficaz: créase unha zona de menor presión debaixo do edificio e o gas extráese antes de que poida introducirse nas estancias habitables.

A solución debe estudarse especificamente para cada inmoble. Non se trata simplemente de "ventilar máis", senón de determinar por onde entra o radón e actuar sobre a súa orixe e as súas vías de penetración.

A importancia de prever o radón desde o proxecto

Nunha vivenda nova, resolver correctamente o problema desde o proxecto é considerablemente máis sinxelo que intervir posteriormente.

Desde 2020, o Código Técnico de la Edificación incorpora especificamente a esixencia HS 6 – Protección fronte á exposición ao radón. A normativa clasifica determinados municipios en zonas I e II e establece diferentes niveis de protección.

En termos xerais:

• Zona I: establécese unha barreira de protección fronte ao radón ou, alternativamente, unha cámara de aire ventilada entre o terreo e os espazos habitables.
• Zona II: ademais da barreira de protección incorpórase un sistema adicional, que pode consistir nun espazo de contención ventilado ou nun sistema de despresurización do terreo.

A continuidade das membranas, o tratamento de encontros, xuntas e pasos de instalacións e a correcta execución das conexións son tan importantes coma a elección do propio sistema.

Rehabilitación e radón: unha oportunidade para mellorar a vivenda

As obras de rehabilitación son tamén un bo momento para analizar este problema.

Se se intervén sobre a planta baixa, as soleiras, os muros en contacto co terreo ou as cámaras sanitarias, pode ser relativamente sinxelo incorporar medidas de protección que posteriormente serían máis complexas e custosas.

En Galicia, onde existe un parque moi importante de vivendas unifamiliares e construcións tradicionais en contacto directo co terreo, esta análise debería formar parte dunha rehabilitación ben planteada.

Medir, proxectar e comprobar

A existencia de radón non debe xerar alarma, pero tampouco debe ignorarse.

Especialmente en Galicia, coñecer as características do terreo e prever correctamente a protección fronte ao radón debería formar parte do deseño dunha vivenda saudable.

En edificios existentes, o proceso lóxico é sinxelo: medir, diagnosticar, adoptar a solución construtiva adecuada e volver medir para comprobar a súa eficacia.

En obra nova, unha boa planificación desde a fase de proxecto permite incorporar as medidas necesarias de forma integrada na construción.

Porque unha vivenda non debe ser unicamente eficiente, confortable e ben deseñada. Tamén debe ser un espazo saudable.